Klaas van Gorkum begint met een presentatie van het werk dat hij voor het grootste gedeelte in samenwerking met Iratxe Jaio heeft gerealiseerd. De presentatie bouwt zich op van verleden tot heden. Vandaar dat van Gorkum eerst met twee solitaire projecten start. Hij begint met ‘White car’, een werk waar hij verantwoordelijk voor is. Dit werk bestaat uit een serie foto’s, geselecteerd uit de collectie snapshots van zijn ouders, die gemaakt zijn tijdens zijn jeugdjaren. Klaas van Gorkum heeft in zijn jeugd in verschillende Afrikaanse landen gewoond. Hij heeft de selectie proberen te maken vanuit de visie van een vreemdeling. De thema’s die hij eruit heeft gedestilleerd gaan over culturele identiteit, het gezin en migratie.

2 foto's uit de serie: 'White Car', 2002.

Van Gorkum presenteert daarna een videowerk van Iratxe Jaio. Het is een registratie van een taalles in Luxemburg. Volgens Iratxe Jaio is taal niet alleen een manier om te communiceren, maar ook een cultuurproduct. ‘Een taalles zou je kunnen zien als een uitwisseling tussen verschillende gemeenschappen. Zowel de leraar als de leerlingen zitten afwisselend in de rol van gever en ontvanger.’


videostill uit: 'Fish Lives in Water', 2004 - Video / installatie - 3 minuten

Het derde werk dat Klaas van Gorkum presenteert is vanuit de samenwerking ontstaan  en heet ‘Monitoring the Dordtselaan, for a maximum peace of mind’. Het is een voyeuristische reeks observaties op de Dordtselaan gemaakt in het jaar dat de politie daar preventief ging fouilleren. De video bestaat deels uit opnames van een beveiligingscamera die Klaas van Gorkum en Iratxe Jaio op de vensterbank van het politiebureau hebben gehangen en deels uit opnames die vanuit het raam zijn gemaakt met een videocamera. Klaas van Gorkum en Iratxe Jaio woonden toentertijd in de Dordtselaan, boven het politiebureau. De video geeft de indruk van een documentaire aanpak, maar je ziet dat er hier en daar de beelden gemanipuleerd zijn. Het bevraagd het principe van ‘monitoren’/ het observeren via camera’s.


videostills uit: Monitoring the Dordtselaan for Maximum Peace of Mind, 2004, video, 15 minuten

Wouter Osterholt: ‘Zoals je zegt trek je de realiteitswaarde van de observaties in twijfel. Kun je de video ook als kritiek zien op nieuwsbeelden?’

Klaas van Gorkum: ‘Het is een directe kritiek op het observeren van de publieke ruimte door middel van camera’s. We hebben een jaar lang opnames gemaakt en honderden uren aan materiaal geschoten. Dat hebben we allemaal door moeten kijken. Je verplaatst je in de rol van de monitor. Een monitor is het ding waar de observaties op getoond worden. Het laat in het midden of er iemand daadwerkelijk achter de monitor zit en de observaties aanschouwt. Het gaat om het kijken, maar niet om het zien, terwijl het suggereert het leven op straat zichtbaarder te maken.’

Jonas Staal: ‘Zijn er ook beelden in de video waar daadwerkelijk iets gebeurd? Zover ik nu kan oordelen gebeurd er niks in de straat.’ (Van Gorkum en Jaio lieten maar een gedeelte van de video gezien)

Klaas van Gorkum: ‘Er zitten ook beelden in van het preventief fouilleren en van de politie die vuilniszakken openmaakt op zoek naar adressen, maar de meest sensationele gebeurtenissen hebben we eruit gehaald, omdat dit imago al bekend is. De video is manipulatief en dat hebben we zichtbaar proberen te maken, zodat het publiek uitgenodigd wordt kritisch naar de gepresenteerde “realiteit” te kijken. Voor ons gaat de video over het nihilisme van de transparante samenleving. Een transparante samenleving is geen werkelijkheid, maar een ideaal die met veel glans verkocht wordt.’

Jonas Staal: ‘Het zijn dus twee kritiekpunten van waaruit je vertrekt. Enerzijds de opgelegde ideologie van de transparantie die door de overheid en gemeenten in bepaalde wijken worden geïmplementeerd. Anderzijds de subjectiviteit van de nieuwsverslaggeving.’

Klaas van Gorkum: ‘Ja, alleen zou ik die twee punten niet zo strikt van elkaar scheiden. De ideologie van de transparantie wordt ook door het nieuws gepresenteerd en het beleid van de overheid baseert zich ook ten dele op de berichtgeving in de media.’

Madeleine: ‘Is het nihilistische dan dat eigenlijk niemand geloofd in de transparantie die voorgespiegeld wordt?’

Klaas van Gorkum: ‘Ik denk dat er zeker mensen zijn die in die transparantie geloven. Bijvoorbeeld de mensen die het beleid bepalen ten aanzien van de observatiecamera’s. In ons werk proberen wij daar geen positief of negatief oordeel over te vellen. Wij proberen in te voelen wat de rol van de monitor is.’

Astrid Ranft: ‘Maar deze video heeft toch geen enkele objectieve waarde meer? Je hebt zo duidelijk keuzes gemaakt in wat je wel en wat je niet laat zien.’

Klaas van Gorkum: ‘De video is een middel om na te denken over het waarnemen.’

Videostills uit: 'Desde aquí hasta ahí', 2007, video, 30 minuten.

Na deze discussie over ‘Monitoring the Dordtselaan’ gaan we over naar een project dat Klaas van Gorkum en Iratxe Jaio net hebben afgerond. Ze hebben twee jaar lang het begrip ‘eigen huis’ onderzocht, tegen de achtergrond van de stedelijke uitbreiding van Victoria, de hoofdstad van Baskenland. Op schaal hebben zij het toekomstige appartement van vrienden nagebouwd in een expositieruimte. Deze installatie vormde het decor waar de documentaire video, die ze hadden gemaakt, werd gepresenteerd op de monitor in de huiskamer.

In ‘Desde aquí hasta aquí’ (Van hier naar daar) worden maatschappelijke rituelen die leeftijdsgenoten uitvoeren in beeld gebracht, zoals het kopen van een huis, de bruiloften en het krijgen van het eerste kind etc. Deze persoonlijke ervaringen worden afgezet tegen een meer afstandelijke beschouwing van de stedelijke uitbreidingen. 

Klaas van Gorkum schets in het kort de situatie in Baskenland: ‘Er zijn geen huurhuizen, alleen maar koophuizen. Er is sprake van een gespannen huizenmarkt. De prijzen zijn enorm hoog, alleen voor de sociale woningbouw staan de prijzen vast. Voor deze categorie bestaan er enorme wachtlijsten en daarom worden de woningen via een loterij “vergeven”. Mensen kunnen een hypotheek aangaan voor 50 jaar en er zijn serieuze suggesties geweest om de hypotheek uit te strijken over meerdere generaties.’

Na het bekijken van de video ‘Desde aquí hasta aquí’ en het eten geven we het woord aan Ben Marijanan van Centrum Tûmba. Hij houdt zich daar bezig met de documentatie en het organiseren van projecten. Hij heeft bijvoorbeeld op 17 oktober het Poverty Requiem mede georganiseerd in het kader van wereld armoededag. Het Requiem is op meerder plekken op de wereld op 17 oktober uitgevoerd. In Heerenveen waren het grootst aantal zangers bijeengekomen. Het Requiem is gecomponeerd door Peter Maissan en de tekst is geschreven door Sylvia Borren.



Anke Uitentuis: ‘Wat willen jullie met het Poverty Requiem bereiken?’

Ben Marijanan: ‘Een bewustzijn creëren over het feit dat tweederde van de wereld in armoede leeft. Ook in Nederland is armoede aanwezig. Er is actie voor nodig om zo’n onderwerp onder de aandacht te brengen.’

Wouter Osterholt: ‘Kun je iets vertellen over de inhoud van het Requiem? Ik heb begrepen dat het uit vijf thema’s bestaat.’

Ben Marijanan: ‘Het eerste thema is lijden, het tweede thema is agressie, het derde thema is rouw, het vierde thema is desinteresse en het vijfde thema is hoop. Ik heb zelf meegezongen en heb de tekst en melodie dus moeten instuderen. Naarmate je het Requiem meer eigen maakt, raakt het je ook meer. Het vierde thema gaat over het accepteren van de armoedige situatie en de ongelijkheid. Wanneer mensen er zich bij neerleggen kun je ervan op aan dat er niks verandert.’

Marten Winters: ‘Maar wanneer het je wel interesseert, wat kun je dan doen?’

Ben Marijanan: ‘De verantwoordelijkheid ligt toch bij de persoon zelf. Die moet naar openingen zoeken om uit een armoedige situatie te geraken.’

Elke Uitentuis: ‘Maar dan leg je de verantwoordelijkheid van armoede bij de mensen zelf neer. Veel armoede komt voort uit bijvoorbeeld ongelijkwaardige handelsbetrekkingen.’

Ben Marijanan: ‘Ik probeer te zeggen dat mensen verantwoordelijkheid over hun eigen leven moeten nemen. Dat ze zichzelf bij elkaar moeten rapen en er het beste van moeten maken.’

Elke Uitentuis: ‘Een deel van de bevolking van arme landen waar geen of weinig perspectieven zijn, migreren naar Europa. Dit zijn mensen die verantwoordelijkheid voor hun eigen leven nemen en die naar openingen zoeken met als doel hun leven te verbeteren. Deze mensen worden echter geweerd.’

Wouter Osterholt: ‘Is het Poverty Requiem een oproep voor die mensen om hier te komen?’

Ben Marijanan: ‘Nee, het is een oproep voor rijke mensen om stil te staan bij het feit dat er armoede bestaat.’

Madeleine: ‘Dat er zulke acties nodig zijn, dat is naar mijn idee echte armoede. Het krijgt door middel van zo’n actie even de aandacht om vervolgens weer uit de gedachten te verdwijnen.’

Theo Oppewal: ‘Maar ik zou er niet aan moeten denken om elke dag bij de armoede stil te moeten staan.’

Madeleine: ‘Ik zou het een groot goed vinden. Een besef van de rijkdom die ons gegeven is.’

Marten Winters: ‘Dat klinkt bijna religieus. Wat bedoel je daarmee?’

Madeleine: ‘Ik vind dat wij roofbouw plegen op onze omgeving. Wij gaan plunderend te werk ten koste van het leven om ons heen.’

Deze discussie had nog wel even kunnen duren maar de tijd was aangebroken om Henk Wildschut het woord te geven. Henk Wildschut is fotograaf en is erop uit om maatschappelijke fenomenen die verborgen blijven in beeld te vangen. Zo is hij al een tijd bezig met het fotograferen van onderkomens van vluchtelingen. Hij is daarmee begonnen toen hij door Artsen zonder Grenzen naar Pakistan was gezonden om foto’s te maken in een vluchtelingenkamp. Henk Wildschut werd daar geconfronteerd met een enorme flexibiliteit en veerkracht en werd daardoor geraakt. ‘Mensen legden hun eigen tuintjes aan en maakten het gezellig in en rondom hun tenten.’



Henk Wildschut reisde daarna af naar Calais, waar veel vluchtelingen hun tenten in de bossen bouwen in afwachting op een kans de oversteek naar Engeland te maken.  Voorheen stond er een tentenkamp van het rode Kruis in Calais om de vluchtelingen op te vangen, maar dat is verleden tijd. Er is geen enkele regulatie met als gevolg dat het rondom de kampementen van de vluchtelingen een bende is. ‘Deze mensen leven onder erbarmelijke omstandigheden,’ zegt Wildschut. ‘maar ondanks dat zijn veel hutten die je tegenkomt mooi en met zorg gemaakt.’ Hij destilleert de schoonheid uit de ellende, ‘Er zijn natuurlijk mensen die alles laten lopen en die om niks meer geven, maar veel "survivers" brengen ondanks de slechte omstandigheden orde in hun bestaan. Zij decoreren hun verblijf en vouwen hun dekens op.’ Henk Wildschut vertelt dat de mensen die in de bossen van Calais wonen elke dag worden opgejaagd door de politie van 5 uur ’s ochtends tot 11 uur ’s avonds. In de nacht proberen ze dan een vrachtwagen in te komen en de oversteek naar Engeland te maken. ‘Het is een uitputtingslag en het breekt mensen op,’ stelt Wildschut. ‘Vooral nu de gemiddelde wachttijd voordat je naar Engeland kan een half jaar is.’


Calais, Feb. 2006

Henk Wildschut kiest er bewust voor geen sensationele beelden te fotograferen. Hij fotografeert de behuizing omdat dat volgens hem de kern van het fenomeen is. Slapen en het hebben van een eigen slaaplek is een wezenlijke behoefte. Door de sensationele beelden in de media zijn we volgens Wildschut allang murv geslagen. Hij fotografeert redelijk esthetisch en monumentaal en laat overbodige informatie weg, zodat er ruimte voor de beschouwer overblijft om een eigen verhaal te vormen en zijn of haar eigen betrokkenheid te bepalen.


Calais, Feb. 2006

Vanuit Calais is Henk Wildschut naar Malta gegaan. Malta is een eiland en een opzichzelfstaand land. Op het moment dat een vluchteling in Malta aankomt en er geen terugkeerverdrag met het land van herkomst bestaat dan zit zo’n persoon daar vast. Een vluchteling komt in Malta eerst 4 weken tot 6 maanden in een detentiecentrum terecht en daarna in een gereguleerd vluchtelingenkamp. ‘Er is geen toekomst,’ vertelt Wildschut, ‘de vluchtelingen zijn murv geslagen en worden uitgebuit.’


Marsa, Aug. 2006

Ook is Wildschut afgereisd naar Spanje, waar veel illegalen zitten omdat er veel werk in de landbouw is. ‘Deze mensen werken als dagloner in de kassen,’ zegt Wildschut. ‘Er gaat het verhaal dat de overheid ervoor zorgt dat er meer illegalen zijn als dat er werk is. Op die manier kunnen de lonen laag gehouden worden. Ik weet niet of dat waar is, maar het klopt wel dat er lang niet altijd werk is voor de dagloners.’ In Spanje is een vluchteling legaal op het moment dat hij of zij werkt. Henk Wildschut vertelt dat wanneer een dagloner een ongeluk krijgt op de werkvloer hij of zij snel buiten de kas wordt gezet. Deze persoon heeft op dat moment geen rechten meer want hij of zij is illegaal.


Shelter day labourer. S.Clemente, 2007                 Shelter S. Isidro. 2007

‘Het wordt steeds moeilijker om illegale vluchtelingen in Europa te fotograferen,’ zegt Wildschut. ‘De illegaliteit wordt steeds meer geregeerd door de maffia en er worden woekerprijzen gevraagd voor de illegale onderkomens. Je krijgt te maken met keiharde criminelen.’ Een volgende stap die Henk Wildschut graag zou willen zetten is het fotograferen van de zogenaamde ‘hotbeds’. Dit zijn bedden die in continue afwisseling worden beslapen. Het bed wordt door drie illegalen gebruikt en zij wisselen elkaar af, ieder krijgt ongeveer 7 uur de tijd.


Inside Shelter S. Isidro, Feb. 2006

Henk Wildschut wil de verborgen wereld laten zien. Hij is verontwaardigd over de omstandigheden die hij aantreft, maar gaat zelf niet de barricades op. Hij maakt het fenomeen zichtbaar en laat aan de toeschouwer over wat hij of zij ermee wil doen.

Als laatste deze avond presenteert Huib Haye van der Werf ‘The List’, een project dat hij in samenwerking met kunstenares Banu Cennetoglu heeft georganiseerd. Huib Haye van der Werf is in het dagelijks leven adviseur beeldende kunst bij Rijksgebouwendienst en daarnaast doet hij andere projecten in samenwerking met kunstenaars.

The List is een document samengesteld door UNITED against racism. Op de lijst staan mensen die tijdens hun vlucht naar of op de grens van Europa komen te overlijden. De lijst wordt samengesteld naar aanleiding van berichtgeving in de media en is dus niet compleet. Er staan meer dan 7000 namen op. Gegevens omtrent het land van herkomst, de naam van de persoon, de doodsoorzaak en het geboortejaar worden, wanneer bekend, genoteerd. UNITED is in 1999 gestart met het bijhouden van ‘The List’.


Detail van pagina 19 vanaf:11-07-97 tm 29-06-98.

Henk Wildschut: ‘Bij mijn weten zijn er alleen vorig jaar al 3000 vluchtelingen gestorven.’

Volgens Huib Haye van der Werf is het niet te achterhalen hoeveel mensen er precies overlijden. Hij vertelt dat hij onder de indruk was van een project van Banu Cennetoglu waarvoor ze onderzoek deed in Ter Apel (een vertrekcentrum). Zij besloten daarna gezamenlijk het project ‘The List’ op te zetten. Ze wilden hun posities als kunstenaar en curator ‘misbruiken’ om een platform te creëren voor het project van UNITED.

‘The List’ bestond uit een reclamecampagne gepresenteerd in 101 muppi’s in Amsterdam, een documentairecentrum in de Inkijk van Skor en een seminar en ‘filmscreening’ in Elf.

Voor van der Werf en Cennetoglu was het belangrijk om een plek voor ‘The List’ buiten de geïnstitutionaliseerde ruimtes van de kunst te vinden. Daarnaast was het voor hun een vaststaand gegeven dat ‘The List’ in zijn totaliteit gepresenteerd moest worden.  ‘Amsterdam is visueel vol en daarom hebben we besloten “The List” heel sec te presenteren,’ zegt Huib Haye van der Werf. Wij hoopten dat deze antivormgeving vervreemdend zou werken in de volle stad.


The list in een muppi in Amsterdam

Wouter Osterholt: ‘De muppi’s zijn, zeg maar “uithangborden” van het kapitalistische systeem. Het systeem wat er ook voor zorgt dat er zoveel vluchtelingen zijn. Ergens is dat een schrijnende combinatie, ik kan me voorstellen dat het een noodzakelijkheid is om het binnen zo’n context te tonen; is dat ook zo?’

Huib Haye van der Werf vertelt dat het dan ook een bewuste keuze is geweest. Hij benoemd het als zijnde een symbolische metafoor voor de wisselwerking tussen binnen en buiten. De overleden vluchtelingen die op zoek waren naar een veiliger en rijker bestaan maar werden buitengesloten, hun leven waagden en kwamen te overlijden. Daarnaast hebben Van der Werf en Cennetoglu ook een statement willen maken door dit geëngageerde project buiten het kader van de instituten te presenteren en op die manier de boodschap naar een groter publiek te laten communiceren.

Aan de reclamecampagne was een discussieavond gekoppeld. Huib Haye van der Werf en Banu Cennetoglu wilden het project toelichten en uitdiepen door een contextueel kader te creëren via een seminar en daarnaast ook aan te vullen met werken van kunstenaars die op het ‘thema’ aansloten. De kunstenaars die werk vertoonden en presentaties gaven waren: Marjoleine Boonstra, Ad van Denderen, Martin Krenn en Zelimir Zilnik. De avond werd gemodereerd door Marina Grzinic. Zij was fel en noemde het snobistisch wanneer je als kunstenaar met deze thematiek werkt en niet een duidelijk verantwoordelijkheid neemt en je publiek confronteert met het onrecht. Daar valt volgens Huib Haye van der Werf wat voor te zeggen. ‘Het is belangrijk om je af te vragen hoe je een publiek naar je toe navigeert. Hoe wil je mensen naar je laten luisteren? Schrik je ze af, trek je ze naar je toe of gebruik je “sexy” reclame. De betrokkenheid ten aanzien van het engagement is complex en daar valt naar mijn inziens geen eenduidig antwoord op te geven. Ad van Denderen liet bijvoorbeeld zijn documentaire fotografie zien met een soundtrack er onder, als een soort “sausje”. Je kunt je afvragen of dat goed is of niet.’

Klaas van Gorkum: ‘wat is de boodschap van “The List”?’

Huib Haye van der Werf: ‘De informatie publiekelijk maken zonder het “sausje”. Het gaat erom mensen bewust te maken van Fort-Europa. Dat kun je alleen doen, denken wij, zonder het sausje.’