Onderzoek:
Jonas Staal was bij voorbaat gefascineerd door de vraag in hoeverre de lokale cultuur in Friesland nog bestaat en wat voor betekenis deze in de huidige tijd nog heeft. Een van de vraagstellingen die ten grondslag lag aan het project ‘Wolkom yn it Heitelân’, namelijk; in hoeverre wordt de Friese cultuur word beïnvloedt door immigratie, werd door Jonas Staal in een ruimere visie onderzocht. Hij stelde zichzelf de vraag, in hoeverre de Friese cultuur beïnvloed wordt door het globalisme. “In Leeuwarden is het contrast tussen enerzijds sterk gewortelde lokale cultuur en anderzijds de consequenties van het globalisme, kapitalisme en liberalisme, groter dan dat ik gewend ben te ervaren in een stad als Rotterdam”, aldus Jonas Staal.


Tijdens de eerste wandeling door de rustige provinciestad liep Staal tegen een reclameposter voor een computerspel aan, getiteld:’World in Confict’. Dit werd voor hem de ondertitel van alles wat hij aanschouwde in de stad Leeuwarden. Jonas Staal signaleerde het volgende conflict: enerzijds de globaliserende cultuur van winkelketens waardoor steden volkomen inwisselbaar worden en anderzijds een provincie waar heel duidelijk een hang is naar traditie en lokaal gebonden symbolen. Het conflict zit hem daarin dat het lokale symbool ten top, namelijk de vlag, ook een product is geworden.
De Friese cultuur als exportproduct. Het motief van de vlag wordt eindeloos herhaald, waardoor de betekenis van de 7 Pompeblêden, die symbool staan voor de 7 contreien waar Friesland vroeger uit bestond, verloren gaat. Daardoor wordt het een hol symbool en kun je stellen dat het meer het idee van een hechte cultuur vertegenwoordigt, dan dat het dat daadwerkelijk doet.

Project: Design voor Friesland:

 
 
De totstandkoming van het nieuwe design voor Friesland

Achtergrond:
Binnen de context van het onderzoeksbureau ‘Public Interface’ van Wouter Osterholt en Elke Uitentuis in Buro Leeuwarden met als titel ‘Wolkom yn it Heitelân’, werd aan mij het verzoek gedaan een kunstwerk te ontwikkelen dat representatief is voor de huidige Friese identiteit, waar commercialisering en migratie een hevige invloed op uitoefenen. In hoeverre nemen tradities, neemt nationalisme, nog een belangrijk onderdeel in als het gaat om de beleving van burgers van hun ‘Friese identiteit’? Op basis van verschillende lezingenavonden in Buro Leeuwarden, waar vanuit diverse politieke, sociale en kunstzinnige percepties werd gereflecteerd op deze thematiek, ontwikkelde ik een nieuw ‘design’ voor het huidige Friesland, zoals ik deze gedurende een werkperiode in Leeuwarden heb beleefd en onderzocht.

Concept:
‘Design voor Friesland’ bestaat uit een overhemd design, met een diagonaal motief van blauwe en witte strepen (een vermenigvuldiging van de blauwe en witte strepen die de basis vormen van de Friese vlag), waarop met bloed op de plek van het hart één van de ‘pompenblêd’ symbolen is ingeschilderd (ook herkenbaar als een ‘hartvorm’), die op de Friese vlag de zeven contreien representeren die oorspronkelijk tezamen de staat Friesland vormden. Het bloed dat is gebruikt voor het inschilderen van het ‘hart’ is afkomstig van de Franse immigrant Patrick Gofre, een van de ‘nieuwe Friezen’, die ondanks zijn afkomst, grote kennis heeft opgedaan over de geschiedenis van de provincie en vroegere staat, hij behoort tot een groep mensen die enerzijds sterk hecht aan de tradities en geschiedenis van Friesland, maar die dit anderzijds doen binnen een breed globaal perspectief.

Betekenis van de verschillende symbolen:

-    Het design overhemd is representatief voor een cultuur die onvermijdelijk in steeds verdere mate wordt beïnvloed door globalisering en commercie. Ondanks het historische karakter van de stad Leeuwarden, wordt diens huidige centrum veelal ingenomen door standaard winkelketens, vaak eerder Europees of Amerikaans dan Nederlands van aard; laat staan met een Friese achtergrond of historie. Het overhemd zelf is handgemaakt en vormgegeven door de – uit Friesland afkomstige, doch nu in Rotterdam woonbare – mode vormgeefster Charlotte Kan.

-    Het gestreepte motief van het overhemd, een vermenigvuldiging van de blauwe en witte strepen die de basis vormen van de Friese vlag, zijn representatief voor de industrie die zich heeft ontwikkelt rondom producten die ‘oorspronkelijk’ en ‘ambachtelijk’ Fries zouden zijn, maar feitelijk voornamelijk het (nostalgische) product Friesland representeren. De eindeloze herhaling van de strepen is in die zin ook tekenend voor het relativistische karakter van de manier waarop Friese cultuur zich uitspreekt in ‘nieuwe’ symbolen: hierin is de associatie met traditie belangrijker, dan traditie zelf.

-    De Friese vlag is feitelijk zelf een product geworden (zie ook het merk ‘Friesche vlag’), dit wordt in de vorm van de vlag zelf echter niet erkend, niet zichtbaar gemaakt: de vertaling naar een overhemd onthult de productmatige eigenschap van het symbool. Reeds bestaande voorbeelden zijn bijvoorbeeld behang met het motief van de Friese vlag, schoeisel, en andere productlijnen, waarin het aantal strepen of pompeblêden geen enkele relatie meer hebben tot diens betekenis in de context van de vlag zelf, slechts nog als motief of patroon.

-    Het bloed van de Franse migrant Patrick Gofre legt een relatie tot het ‘Heitelân’, het ‘vaderland’. Bloed is een materiaal dat sterke ritualistische eigenschappen heeft, en binnen nationalistische bewegingen vaak wordt geassocieerd met zuiverheid en opofferingsgezindheid van een cultuur (zie bijvoorbeeld de rechts-nationalistische beweging ‘Blood & Honour’). In ‘Design  voor Friesland’ wordt gebruik gemaakt van ‘onzuiver’ bloed, namelijk dat van een immigrant. Tegelijkertijd betreft het een persoon, Gofre, die juist een typisch voorbeeld is van de ‘nieuwe Fries’: van een immigrant die ondanks of juist door zijn immigrantschap een sterke verbintenis voelt met- en kennis heeft van Friese tradities en cultuur. Zijn bloed representeert het ‘nieuwe Friesland’, waarin andere culturen – zowel in nationale als in globale zin – een wezenlijke rol vervullen.

-    De sokkel met plexiglas kist waarin het overhemd gepresenteerd wordt in het Fries Museum isoleert het object, en bevestigt zijn uniciteit (editie van één exemplaar). De huidige Friese vlag heeft door extreme commercialisering dit unieke karakter verloren, met het bedrijf ‘Friesche vlag’ als lichtend voorbeeld, dat zich richt op internationale export van hun met ‘ambachtelijkheid’ en ‘traditie’ geassocieerde producten.

Realisering:
Het ‘Design voor Friesland’ komt in het Fries museum te staan in één van de stijlkamers; een canon van de Friese geschiedenis. Via de regionale media en via een website wil Jonas Staal de volgende vraagstellingen poneren: “In hoeverre kan dit nieuwe design voor Friesland onderdeel uitmaken van het Friese culturele kader? En bestaat er ruimte om de Friese cultuur steeds opnieuw te definiëren, waarbij invloeden van buitenaf worden meegenomen?”


Binnenkort in het Fries museum; het ‘Design voor Friesland’ van Jonas Staal.